SSbD… Wacht, wat betekent dat eigenlijk?

Europa heroverweegt hoe we de chemicaliën en materialen creëren die ons dagelijks leven vormgeven. Van het plastic in verpakkingen tot de coatings op elektronica: veel producten brengen verborgen kosten met zich mee voor gezondheid en milieu. Om dit aan te pakken heeft de Europese Commissie een strategie gelanceerd die bekend staat als Safe and Sustainable by Design (SSbD)—een kader dat ernaar streeft veiligheid en duurzaamheid vanaf het allereerste begin onderdeel te maken van innovatie.

Het idee is eenvoudig maar krachtig: in plaats van problemen achteraf te repareren, worden schonere, veiligere en meer circulaire oplossingen al in de ontwerpfase ingebouwd. Bedrijven en onderzoekers worden aangemoedigd vroegtijdig vragen te stellen als: vormt dit materiaal gezondheidsrisico’s, hoe kunnen werknemers of consumenten worden blootgesteld, en wat gebeurt er aan het einde van de levenscyclus? Deze vragen, gecombineerd met levenscyclusanalyses, creëren een lus waarbij bevindingen kunnen leiden tot herontwerp nog vóórdat producten de markt bereiken.

Om deze aanpak te testen, heeft de EU tientallen praktijkvoorbeelden uitgevoerd met bedrijven, wetenschappers en toezichthouders. De lessen daaruit helpen het kader te verfijnen, dat in 2025 zal worden geactualiseerd. Tegelijkertijd verwerken universiteiten de SSbD-principes in het onderwijs en worden er nieuwe digitale hulpmiddelen ontwikkeld om beoordelingen eenvoudiger te maken.

De voordelen van deze verschuiving kunnen groot zijn. Bedrijven die SSbD omarmen, kunnen hun regeldruk verminderen, kosten besparen en vertrouwen van consumenten winnen. De samenleving profiteert ondertussen van veiligere producten, minder vervuiling en vooruitgang richting klimaat- en circulaire-economie-doelen. Er blijven echter uitdagingen bestaan, zoals de beschikbaarheid van betrouwbare gegevens en de middelen die kleinere bedrijven nodig hebben, maar de richting is duidelijk.

Safe and Sustainable by Design is niet slechts een beleidsafspraak om af te vinken; het vertegenwoordigt een culturele verandering in hoe we over innovatie denken. Door verantwoordelijkheid en creativiteit hand in hand te laten gaan, wordt de weg vrijgemaakt voor een toekomst waarin economische groei samengaat met gezondheid en milieubescherming.

Het sturen van chemicaliën en materialen richting toekomstbestendige innovatie

In december 2022 heeft de Europese Commissie een aanbeveling aangenomen waarmee het Safe and Sustainable by Design (SSbD)-kader werd vastgesteld. Dit initiatief is bedoeld om het innovatieproces voor chemicaliën en materialen te sturen, zodat veiligheid, volksgezondheid en duurzaamheid vanaf het begin worden geïntegreerd. In plaats van achteraf toe te voegen, worden deze dimensies een vast onderdeel van het ontwerp-DNA van nieuwe producten en processen.

Het kader speelt in op meerdere urgente uitdagingen. De moderne productie van chemicaliën en materialen vindt plaats onder steeds strengere regels over toxiciteit, arbeidsveiligheid en afvalbeheer, terwijl er ook groeiende maatschappelijke zorgen zijn over gezondheid en milieuvervuiling. Tegelijkertijd dwingen mondiale duurzaamheidsdoelen de industrie om minder grondstoffen te gebruiken, emissies te verlagen en voor circulariteit te ontwerpen. De SSbD-aanpak erkent dat het proactief aanpakken van deze vraagstukken tijdens de onderzoeks- en innovatieperiode kan helpen problemen later te voorkomen, kosten te beperken en Europese industrieën een leidende rol te geven in verantwoorde innovatie.

De strategie bestaat uit twee met elkaar verbonden en iteratieve fasen: de ontwerpfase en de beoordelingsfase. In de ontwerpfase bepalen innovators de reikwijdte, doelstellingen en systeemgrenzen van de materialen of chemicaliën die zij ontwikkelen. Hier worden principes zoals het vermijden van gevaarlijke stoffen, het gebruik van hernieuwbare grondstoffen, emissiereductie en recycleerbaarheid bewust ingebouwd. De beoordelingsfase volgt met het onderzoeken van gevaren, blootstellingsrisico’s voor werknemers en gebruikers, en milieueffecten via levenscyclusanalyse, inclusief einde-levensfase. De resultaten zijn niet het eindpunt: ze vloeien terug naar de ontwerpfase, zodat herontwerp of verbetering kan plaatsvinden wanneer risico’s of negatieve effecten worden gevonden.

Omdat SSbD nog een relatief nieuw kader is, heeft de Commissie sterk ingezet op testen en bijsturen. Tussen 2023 en 2024 zijn meer dan tachtig casestudy’s uitgevoerd door industrie, lidstaten, universiteiten en onderzoeksorganisaties. Deze studies testten de toepasbaarheid van het kader in de praktijk en wezen op punten die verduidelijking of verfijning vereisten. Grote workshops met honderden deelnemers, openbare consultaties en input van experts hebben ook bijgedragen aan verbeteringen. Daarnaast zijn ondersteunende materialen beschikbaar, zoals methodologische richtsnoeren van het Joint Research Centre en een toolbox van de Partnership for the Assessment of Risks from Chemicals (PARC). Een herziene versie van de aanbeveling wordt eind 2025 verwacht.

Het succes van de strategie hangt af van samenwerking tussen verschillende actoren. Lidstaten worden geacht het kader te bevorderen in hun nationale onderzoeksprogramma’s, methodologische ontwikkeling te ondersteunen, data te delen in FAIR-formaten en SSbD-onderwerpen in onderwijs en opleiding te integreren. Industrie, academische wereld en onderzoeksorganisaties worden aangemoedigd het kader te gebruiken voor zowel nieuwe als bestaande materialen, bij te dragen aan datadeling, betere hulpmiddelen te ontwikkelen en professionals op te leiden. De Europese instellingen coördineren intussen de richtsnoeren, testen en voorbereidingen voor de herziening.

De potentiële voordelen zijn aanzienlijk. Door vroegtijdig gevaren en duurzaamheidsproblemen te identificeren, kunnen bedrijven dure herontwerpen voorkomen, regelgevingsrisico’s beperken en vertrouwen winnen bij consumenten. Een geharmoniseerd Europees kader schept bovendien duidelijkheid over wat “safe and sustainable by design” betekent en voorkomt versnippering. Meer transparantie en het delen van FAIR-data zullen innovatie en regelgeving versnellen. Tegelijkertijd zijn er uitdagingen, zoals het gebrek aan hoogwaardige gegevens over veel chemicaliën en materialen, de complexiteit van methoden om veiligheid, prestaties en duurzaamheid in balans te brengen, en de financiële en technische lasten voor kleinere ondernemingen.

Vooruitkijkend zal het SSbD-kader zich verder ontwikkelen via scherpere criteria, betere digitale tools en sterkere banden met onderwijs en training, zodat toekomstige generaties wetenschappers en ingenieurs SSbD als standaardbenadering meekrijgen. Naarmate de toepassing breder wordt in onderzoek en industrie, is het doel dat “safe and sustainable by design” niet langer een nichepraktijk is, maar de norm voor innovatie in Europa.

In die zin is SSbD meer dan een kader; het is een culturele verschuiving in hoe materialen en chemicaliën worden bedacht. Door veiligheid en duurzaamheid te combineren met innovatie, belooft het industriële ontwikkeling te verenigen met milieubescherming en volksgezondheid, en zo de weg te banen naar een schonere en concurrerender toekomst.